Heb je wel eens het gevoel dat iemand “boven” je staat tijdens een gesprek? Of ken je het principe dat iemand zich juist heel onderdanig opstelt? De Roos van Leary geeft je inzicht in dit fenomeen!
De Roos van Leary laat precies zien hoe dat werkt. Het is een model dat al decennia wordt gebruikt in psychologie, communicatie en leiderschapstrainingen. En het werkt eigenlijk heel praktisch. En het mooie is, het is meer een vorm van biologie dan psychologie.
In deze blog neem ik je mee in wat de Roos van Leary is, hoe het model werkt en vooral: wat jij eraan hebt in je dagelijkse gesprekken.
Wat de Roos van Leary precies is
De Roos van Leary is een model dat gedrag in kaart brengt. Niet om mensen in hokjes te stoppen, maar om te begrijpen hoe gedrag tussen mensen ontstaat en elkaar versterkt. Het gaat dus in de basis om gedrag tussen mensen en niet van een individu op zich.
Het model werd ontwikkeld door Timothy Leary, een Amerikaanse psycholoog. Hij onderzocht hoe mensen op elkaar reageren en ontdekte dat gedrag vaak voorspelbaar is en heel erg goed zichtbaar.
Zijn uitgangspunt was simpel:
Gedrag roept gedrag op. Oftewel, je krijgt wat je verdient.
Als iemand vriendelijk doet, zijn we geneigd vriendelijk terug te doen. Als iemand dominant doet, voel je de neiging om je nog veel kleiner te maken of juist het tegenovergestelde te laten zien. Wanneer iemand gelijkheid uitstraalt en laat zien, dan wil je graag vanuit die gelijkheid het gesprek voeren.
Leary zette dat in een cirkel, zodat je in één oogopslag kunt zien hoe interacties verlopen. Die cirkel noemen we de Roos van Leary.
Hoe de twee assen gedrag verdelen
De roos is verdeeld in twee assen die samen een soort kompas vormen:
- Boven – Onder
Deze as gaat over macht en invloed.
Boven-gedrag: leidend, richtinggevend, sturend, dominerend.
Onder-gedrag: volgend, afwachtend, ondersteunend, onderdanig - Samen – Tegen
Deze as gaat over de relatie en verbinding.
Samen-gedrag: vriendelijk, coöperatief, meewerkend.
Tegen-gedrag: confronterend, afstandelijk, kritisch.
Wanneer je deze twee assen kruist, ontstaan er vier kwadranten. En binnen die kwadranten zitten acht herkenbare gedragsstijlen.
Wat de acht gedragsstijlen laten zien in contact met anderen
De acht gedragsstijlen van de Roos van Leary zijn een soort “smaken” van gedrag. Geen oordeel, maar een beschrijving van hoe iemand zich gedraagt in contact met anderen. En een kanttekening is dat gedrag nooit een test is of goed of fout. Het is zoals het is. Je kunt vooral naar je eigen gedrag kijken en ervan leren en de roos van leary kan je daarbij helpen.
Hier zijn ze op een rij, met wat dagelijkse voorbeelden:
- Leidend (Boven-Samen)
Deze persoon neemt de touwtjes in handen, maar op een positieve manier. Helpt anderen vooruit, motiveert, en neemt beslissingen zonder arrogant te zijn.
Voorbeeld: Iemand die niet met een vraag begint maar met een helder doel voor ogen. “Dank jullie wel voor de aanwezigheid, na deze vergadering hebben we helderheid wie wat gaat doen en waarom in dit project” - Helpend (Onder-Samen)
De behulpzame collega, de luisteraar, de verbinder. Geeft steun en zoekt harmonie.
Voorbeeld: “Zal ik even meeschrijven tijdens de meeting, dan kun jij je focussen op de inhoud?” - Volgend (Onder-Samen)
Past zich makkelijk aan en volgt de richting die een ander aangeeft. Rustig, loyaal, niet per se initiatiefnemer.
Voorbeeld: “Ja hoor, ik ga akkoord met dat voorstel.” - Teruggetrokken (Onder-Tegen)
Iemand die zich even terugtrekt uit de situatie. Stil, observerend, afwachtend.
Voorbeeld: je stelt een vraag, en krijgt vooral een blik en een korte “Weet ik niet, of een wegkijkende blik” - Afhankelijk (Onder-Tegen/Onder-Samen grens)
Zoekt bevestiging, wil het graag goed doen voor anderen, maar kan moeite hebben om grenzen te stellen. Doe ik het op deze manier goed? Is het zo akkoord? - Opstandig (Onder-Tegen of Tegen-Onder)
Reageert kritisch, dwars, stelt vragen bij alles wat gezegd wordt.
Voorbeeld: “Ja maar, hebben we dat niet al drie keer geprobeerd?” - Competitief (Boven-Tegen)
Wil winnen, overtuigen, presteren. Duwt stevig door, en vindt het soms lastig om echt te luisteren.
Voorbeeld: “Ik denk dat mijn aanpak sneller is, laten we het gewoon zo doen.” - Inspirerend (Boven-Samen/Boven)
Charismatisch, energiek, motiveert anderen door enthousiasme.
Voorbeeld: “Kom op, we kunnen dit! Stel je eens voor wat dit oplevert.”
Iedereen gebruikt alle stijlen wel eens maar we hebben vaak voorkeursgedrag. En daar begint de magie (of de miscommunicatie)
Hoe gedrag elkaar oproept of afstoot
De Roos van Leary draait om interactiepatronen.
Leary ontdekte dat bepaald gedrag automatisch ander gedrag uitlokt. Dat gaat razendsnel, vaak onbewust. Energie geeft energie en strijd geeft strijd.
De vuistregels:
- Boven roept Onder op
Als iemand de leiding neemt, volgen anderen meestal. - Onder roept Boven op
Als iemand onzeker is, neemt een ander snel de leiding. - Samen roept Samen op
Vriendelijkheid nodigt uit tot meebewegen. - Tegen roept Tegen op
Confrontatie leidt tot weerstand.
Dat betekent dat jij bewust of onbewust de toon zet in hoe de ander reageert.
Zeg jij op een rustige manier “Ik hoor dat je er anders over denkt, vertel eens”, dan krijg je een heel ander gesprek dan wanneer je zegt: “Dat is toch niet logisch wat je nu zegt?”
En dat is precies waar dit model zo krachtig is: het laat je zien dat jij invloed hebt, ook als de ander lastig doet.
Andersom kan ook, dat er meerdere personen zijn die de leiding willen nemen. Dan zie je vaak een gevecht op de apenrots. Vaak zie je bij kinderen tijdens de eerste maand in een nieuwe klas dat de pikorde bepaald wordt. Wie leidt, wie volgt, wie wacht af. Dat is bij mensen niet anders dan bij dieren. In een goede teamsamenstelling wordt hier dan ook veel aandacht en tijd aan besteed. Wanneer iedereen voor in de bus wil zitten, heb je een hele brede bus nodig, en dat rijdt niet zo handig.
Wat je kunt doen als communicatie vastloopt
Iedereen kent gesprekken die muurvast zitten.
Je merkt dat je in herhaling valt, dat de sfeer stroef is, of dat de ander steeds in de verdediging schiet.
De Roos van Leary helpt dan om uit het patroon te stappen.
Stel: je collega doet afstandelijk en kritisch (Tegen-Onder).
Jouw reflex is waarschijnlijk om harder te duwen (Boven-Tegen) of juist terug te trekken (Onder-Tegen). Allebei maken het erger.
Wat werkt, is bewegen naar Samen-gedrag:
nieuwsgierig vragen stellen, ruimte geven, laten merken dat je de ander serieus neemt.
Dan komt de spanning uit het gesprek, en kan de ander ook bewegen.
Een handige vuistregel:
“Wie gedrag verandert, verandert het patroon.”
En ja, dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Maar met oefenen ga je het steeds sneller herkennen. De vraag is dus of je gelijk wilt hebben of je invloed wilt vergroten. Met gelijk hebben ga je er vaak tegenin en met invloed vergroten ga je veel meer kijken wat nodig is om de situatie naar je hand te zetten. Vaak is het laatste beter.
Waar je de Roos van Leary kunt gebruiken
Je kunt dit model op veel plekken toepassen. Bijvoorbeeld:
- In vergaderingen: merk op wie de “Boven-rol” pakt, en of er genoeg “Samen” in zit.
- In leidinggeven: gebruik het om te schakelen tussen sturen en ondersteunen.
- In coaching of gesprekken: herken of iemand vooral “Tegen” of “Samen” reageert, en stem je toon af.
- In teamvorming. Hierin is het essentieel. Wie leidt, wie volgt, wie neemt initiatief, wie communiceert, wie werkt uit, wie analyseert? En ook bij het aannemen van nieuwe teamleden is kijken naar gedrag echt zo belangrijk.
- In je relatie of gezin: ja, ook daar werkt het. “Als jij blijft duwen, ga ik juist terugtrekken” is pure Roos van Leary in actie.
Het mooie is: hoe beter je de patronen ziet, hoe meer grip je krijgt op de sfeer en uitkomst van gesprekken.
Wat vaak misgaat bij het gebruiken van dit model
De Roos van Leary is krachtig, maar ook verleidelijk eenvoudig. En dáár gaat het soms mis.
Een paar klassieke valkuilen:
- Mensen in hokjes stoppen
“Jij bent echt een Tegen-type.”
Dat werkt averechts. De roos gaat niet over wie je bent, maar over hoe je je gedraagt in een specifieke situatie. - Vergeten dat context telt
Iemand kan op werk heel leidend zijn, maar thuis juist volgend. Gedrag is contextafhankelijk en situatie afhankelijk. - Zelf geen verantwoordelijkheid nemen
De roos is geen excuus om te wijzen naar de ander.
“Ja, hij is gewoon opstandig.”
Nee: jij hebt invloed. Jij kunt het patroon doorbreken. - Te theoretisch blijven
Sommige mensen tekenen enthousiast de roos in een training, maar vergeten hem te gebruiken in echte gesprekken.
Pas als je de theorie voelt in de praktijk, werkt het.
Wel is het mooi dat mensen zo reageren, omdat ze dan in elk geval de roos kennen. Dat is een mooi begin! Nu nog echt goed en juist toepassen.
Hoe je zelf ontdekt welk gedrag jij vaak inzet
De leukste ontdekking is als je ziet wat jouw natuurlijke stijl is.
Ben jij iemand die snel de leiding neemt? Of eerder iemand die afwacht?
Kies jij voor harmonie of ga je liever het debat aan?
Je kunt dat merken aan hoe anderen op jou reageren:
- Worden mensen stil of juist enthousiast als jij praat?
- Komen ze naar jou toe voor richting, of zoeken ze steun bij anderen?
- Merk je dat gesprekken vaak soepel verlopen, of juist botsen?
Een simpele oefening:
Denk terug aan een lastig gesprek.
Wat deed jij? Wat deed de ander?
Teken de Roos van Leary op papier, zet jezelf erin en noteer waar de ander stond.
Je ziet vaak direct het patroon: de dans van gedrag.
En het mooiste? Je ontdekt dat je altijd kunt kiezen om anders te dansen.
Tip: Denk nooit in goed of fout. Leidend is niet beter dan volgend. Afwachten is niet beter dan initiërend. Alles is goed en past wel of niet bij je.
Probeer de Roos van Leary zelf met een eenvoudige analyse en ontdek wat jouw gedrag oproept bij anderen
Er zijn online allerlei korte testen, of eigenlijk analyses waarmee je kunt ontdekken wat jouw voorkeurstijl is in de Roos van Leary. Ze zijn geen harde wetenschap, maar wel een leuke spiegel.
Beantwoord gewoon eerlijk wat jij meestal doet in contact met anderen en kijk dan naar de beschrijving van jouw dominante stijl.
Herken je jezelf?
En belangrijker nog: herken je wat dat bij anderen oproept?
Want daar zit de kracht van dit model: niet in het label dat je krijgt, maar in het inzicht dat jij invloed hebt op de sfeer, samenwerking en het resultaat.
Kortom:
De Roos van Leary is geen ingewikkelde theorie, maar een praktisch kompas voor menselijk contact.
Hoe beter je snapt hoe gedrag ander gedrag oproept, hoe makkelijker je moeilijke gesprekken verandert in constructieve.
Dus kies je voor je gelijk of kies je voor het vergroten van je invloed vanuit je eigen gedrag?
Martin van Limbeek
